Księga gości

Opis miasta narodowego Bobrowniki z 1820 r.

 

Wstęp

 

Sprawami miast w Królestwie Polskim zajmowała się powołana 4 stycznia 1820 r. postanowieniem Namiestnika królestwa Józefa Zajączka Komisja Miast działająca przy  Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. Jej zadaniem było „urządzenie funduszów miast oraz ulepszenie bytu i upiększenie onych”. Wkrótce po jej stworzeniu Komisja Miast w celu zebrania wiadomości obrazujących stan miast opracowała kwestionariusz zawierający 20 pytań, który wydrukowano i rozesłano do Komisji Wojewódzkich w celu dalszego przekazania ich burmistrzom. Gotowy formularz zobowiązany był wypełnić burmistrz, któremu pomagał w tym dozorca miast – urzędnik Komisji Wojewódzkiej zajmujący się miejskimi sprawami. Opis Bobrownik na formularzu wydrukowanym na czterech kartach grubego papieru o wymiarach 46.5x29,5 cm sporządzony został 30 maja 1820 przez burmistrza Wiktora Wilhelmiego i dozorcę miast w województwie płockim Jana Królikiewicza.  Wykonany został w trzech egzemplarzach, z których jeden pozostał w miejscu, w magistracie bobrownickim, drugi przeznaczony był dla Komisji Województwa Płockiego a trzeci wysłany został z Płocka 7 czerwca 1820 r. do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w Warszawie. Na podstawie tego właśnie egzemplarza przechowywanego obecnie w Archiwum Głównym Akt Dawnych sporządzony został poniższy odpis.

W. Buller

 

 

 

 

 

 

 

OPISANIE

 

Historyczne oraz Topograficzno-statystyczne

 

Miasta Narodowego Bobrowniki

 

w Województwie Płockim Obwodzie Lipnowskim

 

położonego

 

 

 

 

Sporządzone przez Dozorcę miast

i Burmistrza tego Miasta

w Roku 1820 Dnia Maia

/…/ Wilhelmi

 

 

Widziałem i sprawdziłem

Dozorca Miast

Dnia 30 Maia 1820 –

/…/ Królikiewicz

 

 

 

 

 

Przez kogo i kiedy Przywileie Miasta, począwszy od pierwszego założenia aż do ostatnich czasów, udzielone zostały? którzy Królowie takowe stwierdzili? i iakie nadania Miasto otrzymało?

 

Miasto Bobrowniki wzięto nazwisko od czasu założenia przez Krzyżaków przy mieście tuteyszym Zamku w Roku 1398, od wielkiej liczby Bobrów które wówczas tu znajdowały się. Miasto Bobrowniki teraz  Obwodzie Lipnowskim w Województwie Płockim położone iest wystawione przy końcu 14go wieku i w Roku 1403 uzyskało Prawo do założenia Miasta, i ma sobie nadany Przywiley w roku 1403 który znayduie się przy mieyscowym Urzędzie Municypalnym. Rzeczony Przywiley iest nadany przez wielkiego mistrza Krzyżaków Konrada z domu Jungingen Roku 1403 w Maryenburgu w dniu św. Michała. Wzmiankowanem Przywileiem nadane zostało Miastu Pięćdziesiąt dwie Włók Miary Chełmińskiey Gruntu. Przywileiem drugim datowanym w Inowrocławiu w wtorek po Zielonych Świątkach Roku 1422 przez Króla Władysława II wydanym przydano Miastu Bobrowniki Grunty Łąki i Ogrodów Włók Czterdzieści Miary Chełmińskiey którym zarazem mieszkańcy uzyskali wolny wrąb do Borów Starościńskich na Opał i Budowle, oraz Prawo Propinacyi Mieyskiey w rozległości iedney mili, tymże Przywileiem uwolnionym zostało miasto spod rządów starościńskich, z wolnością udawania się do Praw i Sądów Królewskich. Przywileie powyższe są aprobowane i potwierdzone przez Królów Polskich iako to: Augusta Roku 1725, przez Stefana Roku 1576. Przez Zygmunta III 1618, Władysława 4 1635. Przywilej przez Króla Jana III datowany w Jaworowie 5 maia 1678 Miastu Bobrowniki nadane Prawo Targów w Niedzielę i Pięci Jarmarków. Powyższe nadania i Prawa przez Augusta III Roku 1757 i na koniec przez Stanisława Augusta pod dniem 7go grudnia 1767 /…/ co do litery potwierdzone zostały

 

/…/ musi być wszystkim y Roku 1525 a w nim potwierdzał(?) Zygmunt I

 

Jakie iest położenie geograficzne Miasta? Czyli ma Jeziora, Rzekę spławną, lub inną?

 

Miasto Bobrowniki leży nad Wisłą, w odległości iedney mili od Nieszawy, Dwie mile od Włocławka, miast po lewej stronie Wisły położonych, po prawym brzegu zaś Miasta Lipna i Kikół o mil dwie, Skępe mil trzy, Golub, Dobrzyń nad Drwęcą i Toruń mil pięć, Płock mil osim są oddalone. Obywatele miasta posiadają Grunta piaszczyste obfite w kamienie, żwir i glinę różnego gatunku. Znayduie się także Kamień wapienny. Grunta wszystkie mało urodzajne. Rzeka spławna iest Wisła.

 

Jaka była rozległość Miasta przy iego założeniu? z jakimi graniczyło Włościami? Czy granice Miasta są tego czasu zmnieyszone lub powiększone? Z iakich przyczyn i kiedy?

 

Miasto jest założone na Dziewięćdziesięciu dwóch Włókach Chełmińskich. W Roku 1664 było dymów dwadzieścia w mieście, w 1789 siedmdziesiąt cztery, w 1799 osiemdziesiąt cztery, w 1820 dymów osiemdziesiąt osiem. Graniczy z Folwarkiem należącym do Starostwa Bobrownickiego, z wsiami zwanymi Bóg pomóż Nowy i Stary, Celina, Gnoynem, przez Bory z Brzeźnem i Nowogródkiem, z wsią Holędrami Rybitwy i Rzeka Wisłą. Miasto powiększyło swe granice przez proces z Wielmożnym Raymundem Rościszewskim Dziedzicem Dóbr Brzeźna, z którym wygrało przez wyrok byłej Pruskiey nowowschodniey Regencyi pod dniem 1 Lipca 1799 zapadłym – Boru Włók od 50 do 60. Który to Bur Obywatele posiadaią bez przeszkody. Przywiley z roku 1403 nadaie Łąk Grzegrzyska zwane włók 12 ale takowe od lat 46 wposiadłości wsi Bógpomóż stary zostaią. Posiada także 1 włókę łąki przy zamku, którą Folwark Starościński sobie przywłaszczył lube te przywilejem z R-u 1403 była miastu nadaną.

 

Czy li w tym Borze iest zaprowadzone Gospodarstwo leśne

 

Czyli i iake Miasto posiada Folwarki, Wsie, Grunta i Pole, łąki, Ogrody, Place, Domy, Szynki i Karczmy, Jatki, Gorzelnie, Browary, Młyny Tartaki, Stawy, Lasy, Zarośle, Pastwiska, Robociznę, Cegielnie, Wapiarnie, łamanie kamieni i Kopalnie?

 

Miasto nie posiada żadnych Folwarków począwszy od założenia w roku 1799 przez proces z Wielmożnym Raymundem Rościszewskim wygrało Boru Włók 60, w którego ograniczeniu znayduie się wieś z Sześciu Holędrów złożona – pobierane czynsze Gmina na swóy użytek obraca. Grunta, Łąki Ogrody i Place Miasto posiada które czupto Gruntów do Kancelaryi należących są własnością prywatną. Była tu gorzelnia i browar miejski przez wszystkich Obywateli używane, które dziś nie wiadomo iakim prawem zostaia w posiadłości Starozakonnego Manesa Lewina Berger o co zaradcze kroki do Komisyi Woiewódzkiey przedsięwzięte zostały.

 

Wypada dochodzić iakim prawem Gorzelnia y Browar z dawna własność miejska, stały się własnością Żyda Manesa Lewina Berger

 

Jakie Były Instytuta przy założeniu, i iakie Gmachy publiczne? które z nich upadły i dlaczego? iakie później przybyły i iakie w obecnym czasie znayduią się? oraz w jakowym stanie?

 

Był zamek na wzgórku nad Wisłą przez Krzyżaków wystawiony którego zabytki należą do dziedzica Starostwa Bobrownickiego, w mieście iest kościół katolicki murowany, Kaplica Ewangelicka i Magazyn Skarbowy Solny

 

Jakie były i są Fabryki i Rękodzielnie, i w iakim stanie?

 

Żadnych niemasz Fabryk oprócz szczególnych rzemieślników to iest Jednego garbarza, dwóch sukienników iednego stolarza sześciu szewców

 

Propinacya czyli wyłącznie do Miasta należy, lub też czyli inne dominia maią równe propinowania prawo?

 

Propinacya podług Przywileiu z Roku 1403 zrozległości iedney mili lubo do Miasta należy wszelako Dziedzic Starostwa w Karczmach do starostwa należących Propinuie nadto Żydzi mimo najwyższego zastrzeżenia że onym w mieście szynkować niewolno fabrykacyą i szynkiem trudnią się

 

Dochodzić również dlaczego wbrew Przywileiów dane iest Starostwu y Żydom propinacyią w Mieście

 

Czy są iakie Processa o Propinacye, o Przywileia i Fundusze Miastu służące, o granice lub tym podobne? Z kim? Kiedy są rozpoczęte, i do iakiego doprowadzone stopnia?

 

Procesy żadne nie są rozpoczęte lecz rozpocząć wypada;

  1. Proces z Wielmożnym Pahl Dziedzicem Starostwa o zwrot miastu Łąk Grzegorzyska zwanych nieprawnie przywłaszczonych.
  2. Z tym że o Propinacyią który na obszar iedney mili miastu zawarowany nieprawnie używa
  3. Proces Starozakonnym zrobić należy względem nadużycia fabrykacyi i szynku w miescie, którym wedle brzmienia przywilejów używanie wyraźnie zabroniona.

 

Jaka iest ludność Miasta: Chrześcian, Żydów, Innych wyznań, w Ogóle – głów

 

Chrześcian – 487

Żydów – 35

Innych wyznań –

W ogóle głów – 492

 

Jaki iest sposób utrzymania się Mieszkańców, czy Rzemiosła, Handel, lub też Rolnictwo?

 

Rolnictwo jest głównym śrzodkiem utrzymywania się Mieszkańców wpośród których niektórzy różnymi rzemiosłami trudnią się.

 

Jak iest ilość domów: Murowanych, Drewnianych, w Ogóle

 

Murowanych – 4

Drewnianych – 84

w Ogóle – 88

 

Wiele wynosi Summa Assekuracyina ogółem w Towarzystwie Ogniowym?

 

58 000 złotych

 

Czy miasto iest całkowicie, lub w części brukowane, i czyli w bliskości potrzebne znayduią się do brukowania materiały?

 

Miasto iest tylko w dwóch ulicach Brukowane – Rynek i inne dwie ulice Bruków nie maią. Materiał do bruków iest w bliskości dostatek.

 

Wiele miewa i kiedy Jarmarków?

 

Przywileiem z Roku 1678 przez Króla Jana III iest nadanych Jarmarków 5 rocznie

  1. w święto Najśw. Maryi Panny Oczyszczenia
  2. na Św. Wojciech
  3. w Dzień Matki Nayświętszej Wniebowzięcie
  4. na Św. Jędrzej
  5. na Św. Franciszek

Lecz nie są praktykowane

 

Co szczególny przedmiot Handlu pod czas tych Jarmarków?

 

Żaden

 

Wiele ma targów tygodniowych?

 

Targi są w używalności lubo przywilej Jana III nadane

 

Jakie dochody miasto miało?

 

w Roku 1806: Złotych 1385, groszy 18

w Roku 1819: Złotych 1400, groszy 21

 

oraz dla iakich przyczyn powiększone lub zmnieyszone?

 

Opłata konsystowego do Kancelaryi dochód powiększyła gdyż wydzierżawianey propinacyi Dochód zmniejszył się

 

Czyli Miasto w ogóle wzrasta lub upada, i iakie sa powody wzrostu lub upadku?

 

Miasto nie maiące żadnego sposobu prowadzenia handlu wstanie ubóstwa mieszkańców szczególniej przez obdzieranie dachów słomianych i zwalenie kominów lepionych wskutek przepisów Rządowych całkiem upada.

 

Wiadomości Historyczno lub Statystyczne, iakie poprzednimi rubrykami obięte nie są, a które iednakże mieysce mieć mogą.

 

Nic do nadmienienia

 

Uwagi dozorcy miast

 

Miasto mimo Przywileiów i Praw niemu służących nie było nigdy kwitnącym, lubo miało Sądy a zatym i napływ ludzi dziś zaś pozbawione wzrostu nadziei z powodu niedogodnego położenia, tudzież /…/ ubóstwa mieszkańców i braku sposobnościom przemysłu handlowego. Miasta Handlowe Nieszawa i Włocławek, po lewej stronie Wisły położone a pośrzód których leży pierwsze Głównę Komorę wodną, drugie Magistratury Obwodom właściwej katedrę Biskupów Kujawskich i Konsystorz we wrębach swych posiadaiąc, tak w okolicy zamieszkałych Obywateli i Włościan iako spławem na Wiśli trudniących się spekulantów zciągaią gdyż w Bobrownikach pierwszych potrzeb życia nabycie trudno. Wisła nawet maiąca zprzeciwney strony brzegu swe koryto usuwa małe korzyści iakich z zbliżenia się do lądów dostarczają nadwiślańskie miasta. Egzekucja przepisów Rządowych o obdzieraniu(?) słomianych dachów lubo dąży do bezpieczeństwa, porządku i upiększenia miast, w Bobrownikach zniszczenie powiększyła, gdyż mieszkańcy po obdzieranych Dachów nie będąc w stanie pokryć podług przepisów, iedni po obdzieraniu domy opuszczaią i nowe zakładają za miastem Budowle, inni zaś w biednieysi w domach na słoty i niewygody wystawionych mieszkaią. Opłata konsumpcyjna iako konsesowego do Kancelaryi mieszkańców niedostatek powiększają, gdy na /…/ i niektóre artykułu żywności nie różniąc się od włościan drożey jak na wsi nabywać muszą niedozaiąc żadnych korzyści miastom zwyczaynych. Zdaie się przeto że mieszkańcy miasta Bobrowniki w stanie wieyskim stali by się swobodniejszymi a zatym szczęśliwszymi.

 

Kto pozwolił Mieszczanom stawiać nowe budynki za Miastem opuściwszy dawne w mieście, z których dachy słomiane  może nadto gwałtownie zniszczono(?)

15 czerwca 1820

 

Pierwsza strona opisu Bobrownik z 1820 r.