Księga gości

Rosyjskie medale dla lipnowskich Polaków

 

W Cesarstwie Rosyjskim toczącym w XVIII i XIX wieku liczne wojny i kampanie tradycją było ustanawianie pamiątkowych medali, które nadawane były osobom wojskowym i cywilnym,  walczących na polu walki bądź wspierających wysiłek zbrojny Rosji w toczonych przez nią konfliktach. Poczynając od okresu rozbiorów I Rzeczpospolitej również zmagania z buntowniczymi Polakami nagradzane  były przez władze carskie tworzonymi w tym celu odznaczeniami. Pierwszym z nich był medal i krzyż pamiątkowy za zdobycie Pragi 24 października (starego stylu) 1794 r. Następny medal ustanowiono w 1831 r. dla uczczenia zdobycia Warszawy przez wojska rosyjskie we wrześniu 1831 r. Okres powstania styczniowego i wydarzenia z nim związane „zaowocowały” ustanowieniem aż trzech medali. Pierwszy z nich powstał w 1864 r. pod nazwą „За восстановление правления в Царстве Польском „ czyli „Za przywrócenie porządku w Królestwie Polskim”. Następny medal ustanowiono w 1865 r. Nosił on nazwę „За усмирение польского мятежа 1863 – 1864” - „Za zdławienie polskiego buntu 1863 – 1864” a ostatni w tym samym 1865 r. za zasługi poniesione w pracy nad oczynszowaniem chłopów pod nazwą „За труды по устройству крестьян в Царстве Польском” - „Za pracę nad urządzeniem chłopów w Królestwie Polskim”.

 

W świadomości historycznej Polaków szczególnie zapisał się medal „За усмирение польского мятежа 1863 – 1864”. Nadawany często Polakom stał się niejako symbolem podziału narodu polskiego na w dobie powstania styczniowego po jednej stronie konfliktu stawiając powstańców poddanych represjom a po drugiej Polaków lojalnie służących zaborcom.

 

13 maja 1864 roku namiestnik hr. Berg ogłosił kampanię wojenną w Królestwie Polskim za zakończoną mimo tego, że wciąż trwały walki, poszukiwania ukrywających się powstańców i szeroko zakrojone represje.  Oficjalnie jednak władze zaborcze uznały powstanie za zakończone i w związku z tym 1 (13) stycznia 1865 r.  car Aleksander II wydał zarządzenie, zatwierdzone następnie przez senat imperium, o ustanowieniu nowego medalu przeznaczonego dla wszystkich tych, którzy przyczynili się do zdławienia polskiego buntu. Medal miał być nadawany  w dwóch wersjach. Jedna, przeznaczona dla wojskowych wykonana była z jasnego, druga przewidziana dla urzędników i cywili zasłużonych w zwalczaniu powstania zrobiona była z ciemnego brązu. Ogółem w petersburskiej mennicy wybito ogromną liczbę prawie 600 tys. tych medali, w wersji pierwszej 368 133 a w drugiej 231 221 egzemplarzy.

 

Awers medalu "Za uśmierzenie polskiego buntu 1863 - 1864", wersja przeznaczona dla wojskowych

 

Rewers medalu "Za uśmierzenie polskiego buntu 1863 - 1864", wersja przeznaczona dla wojskowych

 

O carskim ukazie powiadomiono rząd cywilny Królestwa Polskiego a dyrektor główny Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych (KRZWiD) książę generał Władimir Aleksandrowicz Czerkasski rozesłał 10 (22) lutego 1865 r. pisma do poszczególnych guberni Królestwa Polskiego żądając przedstawienia list osób kwalifikujących się do otrzymania medalu. Otrzymawszy stosowne żądanie dyrektora KRSWiD  gubernator płocki jeszcze w tym samym miesiącu rozesłał pismo do naczelnik w powiatów i prezydenta miasta Płocka powiadamiające o ustanowieniu brązowego medalu, którym „zaszczyceni” być mieli urzędnicy „którzy przyjmowali szczególnie pożyteczny udział w rozporządzeniach administracyjnych dążących do powrócenia porządku lub też okazywania w tym kierunku gorliwe współdziałanie” i obligującym naczelników powiatu aby wspólnie z naczelnikiem wojennym powiatowym w ciągu 30 dniu opracowali wykazy osób, „które uznają zasługującymi na otrzymanie tego zaszczytnego znaku”.  Do powiatu lipnowskiego stosowne pismo wysłane zostało 15 (27) lutego 1865 r. W jego wyniku naczelnik powiatu Wincenty Aleksandrowicz zorganizował komisję, która miała wytypować osoby kwalifikujące się do wyróżnienia medalem. W jej skład weszli podpułkownik Frybes, starszy naczelnik wojsk stacjonujących w powiecie lipnowskim, który „od początku działał na uśmierzenie ruchów w tutejszym powiecie i jako prowadzący wiele śledztw i naoczny świadek postępowania urzędników najlepsze posiada wiadomości o ich zasługach i usposobieniu względem prawego rządu”, major Tukmaszew naczelnik wojenny powiatu, porucznik Gumulicki naczelnik powiatowej żandarmerii i naczelnik powiatu Aleksandrowicz. Komisja w tym składzie „po szczegółowym i wszechstronnym rozpoznaniu postępowania urzędników Administracyjnych jako i Skarbowych w czasie rokoszu” i wytypowała 17 osób kwalifikujących się do otrzymania medalu „За усмирение польского мятежа”. Podzielono je dwie grupy. Pierwsza z nich zawierała urzędników podlegających Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Byli to:

 

Z biura powiatu lipnowskiego:

 

  1. Oraczewski Stanisław – inżynier powiatu
  2. Krosnowski Michał – lekarz powiatowy
  3. Dzierżyński Stanisław – pomocnik sekretarza powiatu
  4. Osmólski Leopold – urzędnik
  5. Umiński Julian – urzędnik
  6. Żmijewski Antoni – posłaniec konny
 

Magistraty miast powiatu:

 

  1. Ryczyński Franciszek – burmistrz miasta Lipna
  2. Majewski Edmund – sekretarz magistratu miasta Lipna
  3. Michelson Franciszek – kasjer miasta Rypina
  4. Łopiński Jan – kasjer miasta Dobrzynia nad Wisłą
  5. Markowski Wiktor – burmistrz miasta Dobrzynia nad Drwęcą
  6. Markowski Jan – burmistrz miasta Skępe
 

Urzędnicy prywatni:

 

  1. Teodor Dudziński – pracujący przy inżynierze powiatu a obecnie podoficer lipnowskiej żandarmskiej komendy
  2. Jan Wize – były zastępca wójta gminy Obrowo
 

Drugą – niewielką grupę osób uznanych za godnych odznaczenia medalem byli urzędnicy podlegający Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu:

 

  1. Lossiński August – kasjer powiatu lipnowskiego
  2. Pokrzywnicki Tomasz – kontroler propinacyjny
  3. Regel Karol – sekwestrator (poborca podatkowy)
Już po zakończeniu obrad komitetu i zamknięciu listy kandydatów do dekoracji do naczelnika Aleksandrowicza zgłosili się urzędnicy, których zasługi, według  ich mniemania, nie uwzględniono i jako osoby godne wyróżnienia, pominięto. Byli to:

 

  1. Józef Dunkiel – pomocnik do spisu wojskowego
  2. Hipolit Okwiciński – sekretarz powiatu lipnowskiego
  3. Augustyn Kusociński – II sekretarz powiatu
  4. Julian Kowalski – rachmistrz powiatu
  5. Stanisław Mąkowski – rachmistrz miasta Lipna
 

Ponieważ termin 30 dni, jakie władze powiatu lipnowskiego otrzymały na podanie kandydatur do odznaczenia mijał naczelnik Aleksandrowicz 18 (30) marca 1865 r. wysłał pismo z zatwierdzonymi  przez powołaną przez siebie komisję kandydatami informując gubernatora płockiego, że po zniesieniu się z władzami wojskowymi ewentualnie lista ta będzie jeszcze uzupełniona.

 

Pismo w tej sprawie napisane zostało 27 kwietnia (9 maja) 1865 r. Godnymi odznaczenia medalem uznano w nim: Józefa Dunkiela, Hipolita Okwicińskiego i Augustyna Kusocińskiego. Stanisława Mąkowskiego uznano widocznie za osobę nie zasługującą na wyróżnienie ponieważ w liście się o nim się nie wspomina natomiast znalazł się w nim Aleksander Duszyński, rachmistrz Dyrekcji Ubezpieczeń. Ten ostatni w czasie powstania styczniowego nie przebywał na terenie powiatu lipnowskiego a pracował w Mińsku Mazowieckim w guberni warszawskiej pełniąc te same obowiązki. W jego sprawie naczelnik Aleksandrowicz zasięgał opinii u naczelnika powiatu stanisławowskiego Zabielskiego i ostatecznie otrzymał zwrotną opinię, że „przeciwko wyjednania dla p. Duszyńskiego Rachmistrza Ubezpieczeń Medalu na pamiątkę uśmierzenia buntu Polskiego w latach 1863-64 nie zachodzą /…/ żadne przeszkody”.

 

Awers medalu "Za uśmierzenie polskiego buntu 1863 - 1864" wersja przeznaczona dla urzędników i osób cywilnych

 

Na liście uzupełniającej listę osób podanych do odznaczenia zabrakło również wcześniej zgłaszającego się do naczelnika Aleksandrowicza w tej sprawie Juliana Kowalskiego, rachmistrza powiatu. Został on z niej wykreślony z powodu pogłosek, że nie zameldował władzom o tym, że od „rządu rewolucyjnego” otrzymał list grożący mu karą śmierci w razie gdyby odważył się egzekwować zaległe podatki  na terenie powiatu. Najwyraźniej poczuł się on tym oskarżeniem niesłusznie oskarżony ponieważ 1 (18) maja 1865 r. wysłał do naczelnika wojennego powiatu majora Tukmaszewa pismo, w którym pisał: „ja specjalnie do siebie żadnej kartki (od władz powstańczych) nie otrzymałem było to tylko rozpowszechnione, bo o tem każdy wiedział, nawet w biurze tutejszem takie zagrożenie piśmienne otrzymali sekwestratorowie, które złożyli naczelnikowi powiatu, na co jednak ja nie zważając zajmowałem się egzekucją podatków jak przepisy nimi  /…/ i znakomita kwota zarządzonej egzekucji do kasy wpłynęła”. Te wyjaśnienia znalazły uznanie w oczach lipnowskiego naczelnika wojennego bowiem 10 (22) maja 1865 r. wysłał on list do naczelnika wojennego oddziału płockiego listę uzupełniającą osób kwalifikujących się do odznaczenia zawierające jedno nazwisko wcześniej odrzuconego Juliana Kowalskiego, rachmistrza powiatu lipnowskiego. Również naczelnik Aleksandrowicz w piśmie z dnia 12 (24) maja 1865 r. skierowanym do gubernatora cywilnego płockiego stwierdził, że rachmistrz Julian Kowalski „z wszech miar zasługuje na pozyskanie rzeczonego medalu”. Julian Kowalski był ostatnim kandydatem do odznaczenia medalem „Za zdławienie polskiego buntu 1863 – 1864”, zgłoszonym przez władze powiatu lipnowskiego.

 

W czerwcu 1865 r. płocki rząd gubernialny dysponował listami  urzędników wyznaczonych do otrzymania  medalu „Za uśmierzenie polskiego buntu” dostarczonymi z wszystkich powiatów. Gubernator cywilny przesłał je do Naczelnika Wojennego Płockiego Oddziału z prośbą o opinię czy nie ma politycznych przeciwskazań przeciwko odznaczeniu medalem osób z przedstawionych mu list. W rezultacie tych konsultacji z listy kandydatów z powiatu lipnowskiego wykreślonych zostało kilku urzędników podległych Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych (KRSWiD) a pozostali na niej: lekarz powiatowy Michał Krosnowski, Franciszek Ryczyński burmistrz Lipna, Franciszek Michelson kasjer miasta Rypina, Wiktor Markowski burmistrz Dobrzynia nad Drwęcą i Jan Markowski burmistrz Skępego. Dodatkowo na liście znalazł się nie wymieniony we wcześniejszej korespondencji dotyczącej urzędników z powiatu lipnowskiego przewidzianych do odznaczenia pomocnik lekarza powiatowego Władysław Deroczyński. Z urzędników podległych Komisji Rządowej Przychodu i Skarbu (KRPiS) na liście zaakceptowanych  kandydatur znaleźli się: August Lossiński kasjer powiatu, Tomasz Pokrzywnicki kontroler propinacyjny i Karol Regel sekwestrator czyli wszyscy, którzy znaleźli się na niej w pierwotnym wniosku naczelnika powiatu lipnowskiego.

 

 

Tak więc ostatecznie do odznaczenia medalem „Za uśmierzenie polskiego buntu 1863 - 1864” władze guberni płockiej zaaprobowały dziewięciu urzędników z powiatu lipnowskiego z przedstawionych jej dwudziestu dwóch kandydatów. Ilu z nich ostatecznie medal otrzymało tego nie wiadomo bowiem ostateczna decyzję o tym podejmowały centralne władze Królestwa Polskiego i stosownych dokumentów na razie nie udało się odnaleźć.

 

 

W. Buller