Księga gości

Rodzina Bullerów z Osieka nad Wisłą w XIX w.

 

Jan Buller, urodzony w 1751 r. w Lubiczu nad Drwęcą wśród siedmiorga swoich dzieci miał trzech synów. Pierworodnym był Wawrzyniec, następny był Mikołaj, a ostatnim Melchior. Z nich trzech do dorosłego wieku dożyli Wawrzyniec i Melchior. Ich brat Mikołaj zmarł już rok po swoim narodzeniu w 1790 r. Dwaj bracia dorastali przy swoim ojcu, który był leśnym dworu osieckiego czyli według obecnej nomenklatury leśniczym lub gajowym dozorującym lasy należące do dużego majątku Osiek nad Wisłą, którego właścicielem była rodzina Kowalewskich. Mieszkali w położonej w osieckich lasach wsi Sąsieczno a raczej na jej obrzeżach nazywanych Miszkiem lub Mniszkiem.

 

Wawrzyniec Buller (ok. 1778 – 1838)

 

Wiadomo, że urodził się w Lubiczu nad Drwęcą około 1778 r. Pierwsza pisemna wiadomośc o nim pochodzi z 1801 r. Jest to akt ślubu, który zawarł z Petronelą Cholewińską z Osówki w parafii czernikowskiej w dniu 18 marca  tego roku. Z żoną zamieszkał u ojca w Sąsiecznie, gdzie w następnym roku rodzi mu się pierworodny syn, którego ochrzono w parafii osieckiej imieniem Ignacy. Wkrótce po urodzeniu potomka dochodzi do głosu niespokojny duch Wawrzyńca. Opuszcza on ojcowiznę i osiedla się w pobliżu miasteczka Kikół, we wsi Buchowo pustkowie (deserta). Sądząc z nazwy była ona utworzona na świeżo pozyskanych pod uprawę terenach, być może na karczowisku a nowo osiedlający się gospodarze zapewne mieli podpisaną umowę z właścicielem Buchowa, którym był w tym czasie Franciszek Ksawery Zboiński, na ich zasiedlenie. Takie gospodarstwo powstające na pniu wymagało posiadania środków, które umożliwło by jego powstanie i funkcjonwanie ale widocznie Wawrzyniec nimi dysponował skoro zdecydował się na taki radykalny krok. W 1806 r. urodziła się w Buchowie Wawrzyńcowi i Petroneli Bullerom córka, której nadali imię Katarzyna.

 Po kilku latach Wawrzyniec Buller porzucił Buchowo i przeniósł się do rodzimej miejscowości jego żony, Osówki obejmując tam gospodarstwo. Można przypuszczać, że warunki życia w Buchowie były ciężkie. W 1825 roku było tam zaledwie trzy gospodarstwa tak więc 20 lat wcześniej musiało to być rzeczywiście pustkowie. Być może do opuszczenia Buchowa skłoniło Wawrzyńca spustoszenie jakiego w 1807 r. dokonały w powiecie lipnowskim wojska francuskie. W tym czasie wiele gospodarstw z powodu zniszczeń opuszczane były przez ich gospodarzy i bardzo możliwe, że podobny los spotkał Wawrzyńca Bullera tym bardziej, że przez okolice Kikoła w grudniu 1807 r. przemieszczały się liczne oddziały wojsk francuskich.

W Osówce z pewnością życie i prowadzenie gospodarstwa były łatwiejsze a poza tym mieszkała tam liczna rodzina jego małżonki a jeden z jej kuzynów, Piotr Cholewiński był w Osówce sołtysem.

7 maja 1809 r. w nowym miejscu pobytu  rodzi się drugi syn ochrzczony imieniem Jan, który wkrótce umiera. Wawrzyniec Buller mieszka w Osówce jeszcze we wrześniu 1809 r. po czym on i jego rodzina znikają ze źródeł piśmiennych na 7 lat.

Ponownie wraz  z żoną pojawia się on w 1816 r. na terenie ekonomii ciechocińskiej. Był to majątek ziemski złożony z klucza ciechocińskiego, dawnej własności biskupów kujawskich i ze starostwa złotoryjskiego, które po nieudanym powstaniu kościuszkowskim i III rozbiorze Rzeczpospolitej zostały przez władze pruskie upaństwowione. Utworzono z nich domenę państwową pod nazwą Ekonomia Ciechocin. Ten stan rzeczy przetrwał okres Księstwa Warszawskiego i nie zmienił się w utworzonym w 1815 r. Królestwie Polskim.

W 1816 r. odnotowana była obecność Wawrzyńca i Petroneli Bullerów na tym terenie i prawdopodobnie mieszkali wówczas w Łożynku, folwarku należącym do ekonomii ciechocińskiej. Przybyli tu ze swojego poprzedniego, nieznanego miejsca zamieszkania z wraz z dziećmi i kolejnym synem, urodzonym ok. 1815 r. synem Filipem.

To, że ich miejscem zamieszkania w 1816 r. był Łożynek sądzić można z tego, że dwa lata później w 1818 r. w akcie ślubu swojego brata Melchiora Wawrzyniec wymieniany jest jako „włodarz w Łożynku”. Włodarzem w XIX wieku nazywano zarówno osobę zarządzającą folwarkiem, a więc oficjalistę dość wysokiego szczebla, jak też osobę nadzorującą pracę polowe lub w obejściu, a więc gumiennego lub karbowego.  Jakiego rodzaju włodarzem był Wawrzyniec nie sposób stwierdzić ale wspomnieć tu trzeba, że w Łożynku, folwarku należącym również do ekonomii ciechocińskiej mieszkał wówczas Wieńczysław Aleksander Stankiewicz w czasie określany jako aktuariusz Ekonomii Ciechocin, czyli prowadzącym rachunki Ekonomii Ciechocińskiej. Z pewnością znał on Wawrzyńca Bullera co z kolei upoważnia do spekulacji w jaki sposób stał się on gospodarzem w Małszycach bowiem w tym samym roku (1818) jest również w ten sposób określany.

 

 

Tereny Ekonomii Ciechocin - fragment mapy Prus Nowowschodnich Gillego (1802 - 1803)

 

Zostać gospodarzem czynszowym w Ekonomii Ciechocin nie było łatwo. Ponieważ był to majątek państwowy na objęcie zwolnionego gospodarstwa ogłaszany był przetarg, o którym informowano w prasie czyli w owym czasie w „Dzienniku Urzędowym Woiewództwa Płockiego”. Aby wziąć udział w przetargu należało wpłacić wadium po czym licytować wysokość obciążeń, które miano płacić z racji dzierżawienia gruntu i zabudowań. Przystępując do licytacji trzeba było dobrze rozważyć warunki objęcia dzierżawy bowiem w przypadku nie wywiązania się z przyjętych zobowiązań dzierżawca był licytowany i usuwany z gospodarstwa.

Jednak nie zawsze objęcie gospodarstwa w ekonomii ciechocińskiej wiązało się z tego rodzaju procedurą. Prawo wprowadzone w okresie Księstwa Warszawskiego dopuszczało możliwość dzierżawy gospodarstwa w dobrach państwowych z „wolnej ręki”, poza licytacją. Zapewne w tym przypadku dobrze było znać odpowiednie osoby mogące w tym pomóc. Jak  to wyżej opisano  Wawrzyniec Buller taką osobę znał.

W Małszycach przychodza na świat kolejne dzieci Wawrzyńca i Petroneli Bullerów. W 1818 rodzi się córka Marianna, w 1821r. syn dwojga imion Jan Józef i po trzech latach kolejny syn Antoni urodzony w 1824 roku i w 1827 r. córka Anna. W tym samym roku 8 lutego w kościele parafialnym w Ciechocinie odbył się ślub ich pierwszej córki 18 letniej Katarzyny, która wyszła za mąż za Wincenta Lipińskiego z Brzozówki w parafii Dobrzejewice. Kilka miesięcy później 21 listopada z 15 letnią Joanną Celmer z Miliszewów ożenił się ich pierworodny syn Ignacy.

 

 

Nagrobek z mogiły Katarzyny Lipińskiej z Bullerów (1806 - 1862) najstarszej córki Wawrzyńca i Petroneli Bullerów znajdujący się na cmentarzu parafialnym w Dobrzejewicach. Ufundowany został przez jej syna księdza Andrzeja Lipińskiego

 

Wawrzyniec Buller gospodarzył według znanych dokumentów w latach 1818 – 1828 na gospodarstwie w Małszycach czasem zwanych też Lądami Małszyckimi. Po 1828 r. następuje kolejna w jego życiu zmiana miejsca zamieszkania tym razem w obrębie Ekonomii Ciechocin bowiem przenosi się on wraz z rodziną do prafialnego Ciechocina. Wspomniany wyżej Wieńczysław Aleksander Stankiewicz w tym samym czasie występuje jako administrator Dóbr Ciechocińskich w Łążynku mieszkający i administrator Dóbr Rządowych Ciechocińskich i Woyta tychże Dóbr w Łążynku zamieszkałego. Nie sposób przypuścić, że przeprowadzka Wawrzyńca Bullera z Małszyc do Ciechocina odbyła się bez jego wiedzy i zgody a sądzić można, że doszło do niej za jego protekcją i pomocą.

 

 

Tablica pamiątkowa znajdująca się na ścinie zakrystii kościoła parafialnego w Ciechocinie poświęcona Wieńczysławowi Aleksandrowi Stankiewiczowi, administratorowi Ekonomii Ciechocin wspominanemu w artykule.

 

 O tym, że Wawrzyniec Buller był dobrze znany Wieńczysławowi Stankiewiczowi świadczy fakt następujący: od początku 1830 r. jest on wymieniany w dokumentach jako sołtys Ciechocina. Zastąpił on na tej funkcji poprzedniego sołtysa, który pełnił tą funkcję kilka lat, Jakuba Szczecha. W Królestwie Polskim według zarządzenia Namiestnika królewskiego Jana Zajączka z 30 maja 1818 r. wójt do pomocy w pełnieniu swoich obowiązków mógł powoływać w każdej wsi sołtysów. Tak więc ówczesny wójt i administrator ekonomii ciechocińskiej Wieńczysław Stankiewicz korzystając ze swoich uprawnień mianował Wawrzyńca Bullera sołtysem w Ciechocinie co z pewnością świadczy, że znał go osobiście i obdarzał go zaufaniem.

 

 

Odznaka sołtysa z terenu Królestwa Polskiego z lat 20/30 XIX w.

 

Wawrzyniec Buller był w Ciechocinie sołtysem około dwa lata. Ostatni raz wymieniany jest na tej funkcji w październiku 1831 r. i jak się zdaje stracił ją w tym samym czasie gdy w Królestwie Polskim dogasało powstanie listopadowe. W tym samym miesiącu umiera też jego żona Petronela z Cholewińskich. Nie znana jest przyczyna jej śmierci ale być może padła ofiarą epidemii cholery, która przywleczona z Azji do Polski przez wojska rosyjskie panoszyła się wtedy na ziemi dobrzyńskiej pochłaniając wiele ofiar.

W roku następnym, 1832, 26 sierpnia wdowiec żeni się w Ciechocinie z wdową Jadwigą Rzepką z Lewandowskich, wyrobnicą. Z małżeństwa tego urodziło się dwoje dzieci: w 1833 r. Franciszka i w 1835 r. Stanisław. Trzy lata po przyjściu na świat najmłodszego syna, 5 stycznia 1838 r. Wawrzyniec Buller umiera w wieku ok. 60 lat.

W Ciechocinie pozostała po nim liczna rodzina, owdowiała żona i dzieci z pierwszego i drugiego małżeństwa. Niewiele wiadomo o jej dalszych losach. Jak się zdaje po śmierci głowy rodziny tracą oni dzierżawę gospodarstwa po ojcu lecz kiedy się to stało, nie wiadomo. Starsze rodzeństwo rozpierzcha się po okolicy. Jedynie  Jadwiga Bullerowa, druga żona Wawrzyńca z dziećmi, Franciszką i Stanisławem pozostała w Ciechocinie.

 

Dzieci Wawrzyńca Bullera

 

Wawrzyniec Buller z małżeństwa z Petronelą z Cholewińskich miał ośmioro dzieci. Dwoje najstarszych, Ignacy i Katarzyna jak już wspomniano wyżej wstąpiło w związki małżeńskie w 1824 r. w kościele parafialnym w Ciechocinie. Ignacy umiera wkrótce po ojcu, w 1840 r. Katarzyna mieszka z mężem w Brzozówce par. Dobrzejewice i umiera tam w 1862 r.

Syn Jan, urodzony w Osówce zmarł we wczesnym dzieciństwie. Kolejny syn, Filip urodzony w nieznanym miejscu ok. 1815 r. ożenił się z Marianną Stachowską. Niewiele wiadomo o wczesnych latach jego życia. Z lat 1835 - 37 pochodzi informacja o tym, że w powiecie lipnowskim władze poszukiwały ukrywającego się przed poborem do wojska spisowego czyli rekruta Filipa Bullera. Czy był to syn Wawrzyńca trudno powiedzieć. Nie wiadomo też czy w końcu ów Filip Buller odbył w rosyjskim wojsku służbę wojskową. Jeśli był to syn Wawrzyńca to być może uchroniła go od tego śmierć ojca w 1838 r. Być może jednak władze w końcu go schwytały, wcieliły do armii i była to jedna z przyczyn, dla których rodzina straciła po śmierci ojca gospodarstwo w Ciechocinie, którego nie miał kto uprawiać i płacić podatki oraz opłaty dzierżawne.

Filip Buller ponownie pojawia się w 1848 r. Ciechocinie,był tu owczarzem. W roku następnym występuje jako włodarz w tej samej miejscowości. W latach 50 XIX w. mieszka w Pomorzanach w parafii Nowogóródzkiej i jest z żoną w „służbie dworskiej”. Prawdopodobnie po uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim w 1864 r. otrzymuje gospodarstwo w Pomorzanach. Tam w 1875 roku umiera jego żona Marianna ze Stachowskich. W 1877 r. żeni się ponownie z Marianną Domardzką. Filip Buller jest przodkiem do dzisiaj żyjących w parafii nowogródzkiej Bullerów.

Losy dzieci Warzyńca i Petroneli Bullerów urodzonych w Maliszewie były następujące: w lutym1838 r. w Ciechocinie wychodzi za mąż za Walentego Kotkowskiego z Elgiszewa Marianna Buller. Koleje życia syna,  dwojga imion Jana Józefa są nieznane. Antoni Buller daje początek gałęzi rodziny Bullerów mieszkających w Bobrownikach nad Wisłą. Anna Buller w połowie XIX w. mieszkała w Ruźcu w parafii Nowogródzkiej utrzymując się ze służby. W 1853 r. wychodzi za mąż za Tomasza Chojnackiego, parobka z Ruźca.

Dzieci z drugiej żony Wawrzyńca Jadwigi z Lewandowskich Franciszka i Stanisław pozostały przy matce w Ciechocinie. Franciszka umiera w młodym wieku 22 maja 1854 r. Stanisław jest odnotowany tam w 1856 r. jako „owczarek”. W 1859 r. Jadwiga Bullerowa umiera a Stanisław przenosi się do Wymyślina  gdzie znów wykonuje pracę owczarza. Ok. 1860 r.  żeni się z Agnieszką z Dygasiewiczów. Stanisław Buller był protoplastą gałęzi rodziny, która mieszka w Trutowie pod koniec XIX w.

 

Melchior Buller (1792 – 1854)

 

Melchior Buller urodził się w parafii Osiek nad Wisłą w styczniu 1792 r. Jego odzicami chrzestnymi byli szlachcic Adam Borowski  i Elżbieta Kowalewska z Osieka córka chorążego liwskiego Mikołaja Kowalewskiego właściciela majątku Osiek nad Wisłą. Jego życie przebiegało znacznie prozaiczniej niż niespokojny los jego starszego brata Wawrzyńca, który w swoim życiu przynajmniej pięć razy zmieniał miejsce zamieszkania i było kontynuacją trwających od połowy XVIII w. związków rodziny Bullerów z Kowalewskimi, właścicielami Osieka nadwiślańskiego. Melchior mieszkał w Sąsiecznie przy przy ojcu „leśnym dworu osieckiego” i jak można sądzić towarzyszył mu w pełnieniu obowiązków „leśnego” bowiem po śmierci ojca na początku 1817 r. zapewne z woli dziedziców Kowalewskich przejął jego posadę.

 

Okolice Osieka nad Wisłą - fragnent mapy Gillego z (1802 - 1803)

 

20 kwietnia 1818 r. wstąpił w związek małżeński. Jego wybranką była 22 letnia Dorota Florkiewicz. Była to rodzona siostra Magdaleny Florkiewicz drugiej żony ojca Melchiora Bullera, Jana zmarłego w 1817 r. Ślub ten był chyba dużym wydarzeniem dla rodziny bowiem przybył na nań brat Wawrzyniec z Łążynka i brat stryjeczny Józef Buller, gospodarz z Osieka, którzy byli swiadkami ceremonii. Pozostałymi świadkami byli „urodzony” czyli szlachcic Maciej Sobolewski „expedytor przykomorka celnego osieckiego” i Andrzej Florkiewicz brat stryjeczny panny młodej również „leśny dworu osieckiego”.

 Nie długo przychodzi czekać młodemu małżeństwu na pierwszego potomka. 17 IX 1819 r. rodzi się im syn, któremu nadano imię Franciszek a w 1822 r. córka, Wiktoria Katarzyna. Świadkiem jej chrztu jest między innymi Wawrzyniec Buller. Dwa lata później w 1824 r. rodzi się kolejna córka, Jadwiga a w 1829 r. Teofila. W 1831 r. – roku powstania listopadowego Melchiorowi i Dorocie Bullerom rodzi się drugi syn ochrzczony imieniem Jan.

 W lipcu 1831 r. Osiek nadwiślański doktknął kataklizm. Terytorium majątku staje się miejscem kilkudniowego (16 – 20 lipca) obozowania armii rosyjskiej przeprawiającej się tu na drugi brzeg Wisły. Zostały tu wtedy zbudowane 3 mosty na rzece, po których przeszło wojsko liczące ponad 50000 żołnierzy i ponad 300 dział. Jeszcze później z Osieka przeprawiał się na drugą stronę rzeki II Korpus Piechoty Pawła Pahlena.

 Spowodwało to spustoszenie całej okolicy. Główna siedziba majątku przeniesiona została tymczasowo do położonego w lasach folwarku Sąsieczno a jego właściciele podjęli jego odbudowę co wiązało się także z uporządkowanie spraw związanych z umowami dzierżawnym osieckich czynszowników.

 Także w wyniku tych działań Melchior Buller aktem notarialnym z dnia 29 maja 1835 r. otrzymał od dziedziców Kowalewskich, którzy w ten sposób odwdzięczyli się za długoletnią służbę dla dworu osieckiego jego i jego ojca Jana Bullera pełniących obowiązki leśnego prawem wieczystej dzierżawy:

„rumunek Sąsieczno przy Miszku w miedzach i ograniczeniach takich jak ojciec jego trzymał a za zasługiżadnych opłat wkupnych nie pobierając, a jeszcze łąkę w Żelaźnikach dodając”.

W ten sposób Melchior Buller po 19 latach pełnienia funkcji leśnego stał się samodzielnym gospodarzem – czynszownikiem. Jego gospodarstwo – nie nowe bowiem – jak wyżej wspomniano uprawiane jeszcze przez jego ojca, który w Osieku żył od ok. 1754 r. a po kilkuletniej przerwie w latach ok. 1775 - 1780 r. zamieszkał tu na stałe stało się jego dziedziczną własnością, która mógł swobodnie dysponować. Nadanie Melchiorowi praw do gospodarstwa było też, jak można sądzić zwieńczeniem długoletnich związków rodziny Bullerów z parafii Osiek nad Wisłą z jego właścicielami Dołęga Kowalewskimi.

W sumie darowane mu gospodarstwo wraz z zabudowaniami miało obszar 1 włóki 6 morgów 53 prętów czyli ok. 21 hektarów. Suma ciążących na nim opłat z różnych tytułów czyli podatków i pańszczyzny wynosiła 77 złp. i 28 gr. rocznie.

Już jako samodzielnemu gospodarzowi Melchiorowi Bullerowi i jego żonie Dorocie rodzi się jeszcze dwoje dzieci: w 1835 r. syn Ignacy i w 1838 r. córka Marianna.

Melchior Buller jako gospodarz w Sąsiecznie żyje jeszcze 19 lat. Umiera 29 XI 1854 r. w wieku 62 lat. Jego śmierć zgłosili proboszczowi osieckiemu i jednocześnie urzędnikowi stanu cywilnego jego synowie, Jan i Franciszek Buller.

 

Dzieci Melchiora Bullera

 

Melchior Buller wraz ze swoją żoną Dorotą z Florkiewiczów doczekał się siedmiorga dzieci. Ich potomkowie, mocno rozrodzeni żyli w okolicach Osieka nad Wisłą, Czernikowa i Obrowa w XIX i XX w.

Najstarszy syn Franciszek był gospodarzem czynszowym w Dzikowie, wsi należącej do dóbr osieckich. Ożenił się 28 X 1840 r. z Katarzyną z Nadroskich, którą miał czworo dzieci: Weronikę, Franciszkę i synów Antoniego i Łukasza. Katarzyna Buller umiera w 1850 r. Franciszek tym samym roku żeni się z Małgorzatą z Dobrzyńskich. Z tego małżeństwa ma również czworo potomstwa: córki: Mariannę, Jadwigę (zm. w 1867 r.), synów Pawła i Teofila. Kolejna żona umiera w 1866 r. a Franciszek w 1870 r. żeni się z Teklą Cymer. Umiera 17 XII 1879 r.

Pierwsza córka, Wiktoria Katarzyna  umiera w wieku 10 lat. Kolejna , Jadwiga wychodzi 11 VI 1844 za mąż za Stanisława Pozelewskiego. Następna, Teofila 2 X 1849 r. wychodzi za mąż za Łukasza Kowalskiego.

Drugi syn – Jan, który pozostał na ojcowiźnie w Sąsiecznie żeni się z Marianną z Palkowskich lecz jak się zdaje nie doczekał się z nią potomstwa. Zmarł 15 III 1860 r. w wieku 29 lat.

Trzeci syn Melchiora Ignacy początkowo jest również gospodarzem w Sąsiecznie. W 1862 r. żeni się z Jadwiga Krwańską z domu Rumińską, wdową  lat 31, mieszkanką  Żelaźnik w parafii osieckiej. Z małżeństwa tego rodzi się dwóch synów: w 1863 r. Józef i w 1865 Jan. Ich matka umiera w 1867 r. 18 pażdziernika 1869 r. Ignacy Buller żeni się ponownie z Anną z Ankierskich. Z małżeństwa tego rodzą się następujące dzieci: w 1870 r. Antonina, w 1873 r. Marianna, w 1877 r. Maciej, w 1880 r. Weronika, w 1884 r. Antoni.  Ignacy, który w wyniku uwłaszczenia chłopów w Królestwie Polskim w 1864 r. otrzymał gospodarstwo w Sąsiecznie, w 1871 r. sprzedaje swoją ziemię małżeństwu Jobs i przenosi się do Obrowa gdzie w 1884 r. jest odnotowany jako komornik czyli nie posiadający ani własnego gospodarstwa ani domu.

Najmłodsza córka, Marianna 3 XI 1858 r. wychodzi za mąż za Mikołaja Rumińskiego

W pierwszej połowie XIX w. w Osieku nad Wisłą żyły jeszcze przyrodnie siostry Melchiora Bullera, córki Jana Buller z małżeństwa z Magdalena z Florkiewiczów (1814 r.). Były to: ur. w 1814 r. Julianna i ur. w 1816 Marianna.  Julianna Buller urodziła w 1838 r. z nieznanego ojca syna, którego ochrzono imieniem Jan. Urodzenie dziecka zgłosił proboszczowi osieckim Melchior Buller a jego ojcem chrzestnym był jego syn Franciszek.

Jan Buller, syn Julianny 8 lutego 1863 r. w parafii Osiek nad Wisłą ożenił się z Józefą Madczyńską, z która miał następujące dzieci: Mariannę (zmarłą we wczesnym dzieciństwie), ur. w 1865 r. Teofilę, ur. w 1867 r. Jadwigę, która zmarła w 1872 r., Felicję ur. 1869 r. i zmarłą w 1872 r., Franciszkę ur. w 1871 r. i zmarłą w roku następnym. W 1873 urodziła się Anna, w 1876 r. Józef zmarły w 1879 i Cecylia ur. w 1879 r.

 

 

W. Buller

Zobacz także:

Rodzina Bullerów z Bobrownik w drugiej połowie XIX w.: czytaj dalej>>

Ród Bullerów na ziemi dobrzyńskiej i Kujawach w XVIII w. i pocz. XIX w.: czytaj dalej>>